እቲ ኣብ ሱዳን ዝካየድ ዘሎ ግጭት ናብ ኣሰቃቂ ቁጠባዊ መድረኽ በጺሑ ኣሎ፣ ብ4 መጋቢት 2026 ዝወጸ ሓድሽ ሰፊሕ ጸብጻብ ከም ዝገመቶ፡ ጠቕላላ ኢንዱስትሪያዊ ክሳራ 58 ቢልዮን ዶላር በጺሑ ኣሎ። እዚ ኣሃዝ እዚ፡ እቲ ኣብ መንጎ ሰራዊት ሱዳን (SAF)ን ሓይልታት ቅልጡፍ ደገፍ (RSF)ን ዝካየድ ዘሎ ኲናት ናብ ሳልሳይ ዓመቱ ዘየቋርጽ ዓመጽ እናተጸግዐ ኣብ ዝመጸሉ ዘሎ እዋን፡ እቲ ሃገር ዝነበራ ናይ ምፍራይ ዓቕሚ ምሉእ ብምሉእ ከም ዝዓነወ ዘርኢ እዩ። እቲ ቀደም ናይ ምብራቕ ኣፍሪቃ ናይ ኢንዱስትሪ ዓንዲ ሕቆ ዝነበረ፡ ሕጂ ናብ ዝተባረኹ ፋብሪካታትን ዝተዘረፉ መኽዘናትን ተቐይሩ ኣሎ፣ እዚ ድማ ንዕብየት እታ ሃገር ናይ ወለዶ ንድሕሪት ምምላስ እዩ። እቲ ጸብጻብ፡ ብፍላይ ኣብቲ ቀደም ልቢ ሃገራዊ ቁጠባ ኮይኑ ዘገልግል ዝነበረ ሰለስተ ከተማታት ዝሓቆፈ ዞባ ካርቱም፡ እቲ ናይ ፍርያት ጽላት ብስልታዊ መንገዲ ከም ዝፈረሰ ብዝርዝር የረድእ።

ካብቲ ናይ ህንጻታትን መሳርሒታትን ኣካላዊ ዕንወት ወጻኢ፡ እቲ ግጭት ነቲ ቀደም ንሃብታም ሕርሻዊ ፍርያት ሱዳን ምስ ከተማታት ዘራኽብ ዝነበረ ናይ ቀረብ መስመራት ብመሰረቱ በቲኹዎ ኣሎ። እቶም ቀደም መሰረታዊ መግቢታት—ካብ ሓርጭን ሽኮርን ክሳብ ህይወት ዘድሕኑ መድሃኒታት—ዘፍርዩ ዝነበሩ ፋብሪካታት፡ ብስልታዊ መንገዲ ዒላማ ተገይሮም፡ ተታሒዞም ወይ ድማ ኣብ መንጎ ናይ ከቢድ ብረት ተኹሲ ወዲቆም እዮም። እዚ ኢንዱስትሪያዊ ባዶነት እታ ሃገር ኣብቲ ባጤራኣ ብዝፈረሰሉ እዋን ምሉእ ብምሉእ ኣብ ወጻኢ ሃገራት ጥራይ ክትምርኮስ ኣገዲድዋ ኣሎ፣ እዚ ድማ ንተራ ዜጋታት መሰረታዊ ድሌታት እኳ ክዕድጉ ዘይክእሉሉ ኩነታት ፈጢሩ ኣሎ። እቲ ቁጠባዊ ሳዕቤን ዝጠፍአ ኣታዊ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ናይቶም ቀደም ማእከላይ ደርቢ ሱዳን ዝነበሩ ሚልዮናት ሰራሕተኛታት መነባብሮ ምሉእ ብምሉእ ምጥፋእ እዩ።

ዓለምለኻዊ ተዓዘብቲ ቅድሚ ሕጂ ተራእዩ ዘይፈልጥ ሰብኣዊ ዕንወት ከጋጥም ከም ዝኽእል የጠንቅቑ ኣብ ዘለዉሉ እዋን፡ ናይዚ ቁጠባዊ ምጥፋእ ሰብኣዊ ዋጋ እናነጸረ ይመጽእ ኣሎ። ናይ 2026 ግምታት ከም ዘመልክትዎ፡ 34 ሚልዮን ህዝቢ፡ ማለት ዳርጋ ክልተ ሲሶ ህዝቢ፡ ንምድሓን ህጹጽ ሰብኣዊ ሓገዝ ከድልዮ እዩ። እቲ ኢንዱስትሪያዊ መሰረት ምዕናዉ ማለት፡ ኣብ ዞባታት ዳርፉርን ኮርዶፋንን ንዝላባዕ ዘሎ ጥሜት ዝምጥን ውሽጣዊ ዓቕሚ የለን ማለት እዩ። እቲ ናይ ፍርያት ጽላት ዓንዩ ስለዘሎ፡ እታ ሃገር ኣብ ዝተረጋግኡ ከባቢታት ጽቡቕ ሕርሻዊ ፍርያት እንተሃለዋ እኳ፡ መግቢ ንምስራሕን ንምዕዳልን ዘድሊ መሰረታዊ ትሕተ-ቅርጺ የብላን።

ታሪኻዊ ብዝኾነ ኣገባብ፡ ናይ ሱዳን ኢንዱስትሪያዊ ጽላት ንኣህጉር ኣፍሪቃ ከም ተስፋ ዝህብ ዓቕሚ ይርአ ነይሩ፣ ካብ ዞባዊ ሓይልታትን ዓለምለኻዊ ባንክታት ልምዓትን ዓቢ ወፍሪ ይስሕብ ነይሩ እዩ። ይኹን እምበር፡ እቲ 58 ቢልዮን ዶላር ክሳራ ነቲ ሃዲሙ ዝወጸ ሃብትን ምሉእ ብምሉእ ምጥፋእ ናይ ወፈርቲ እምነትን ዘጠቓልል እዩ። እቲ ጸብጻብ ከም ዘጉልሖ፡ እቲ ኲናት ሎሚ እንተ ደው ኢሉ እኳ፡ ነቲ ንዘመናዊ ኢንዱስትሪ ዘድሊ ናይ ኤሌክትሪክ መስመራት፡ መጽረዪ ማይን ፍሉይ ማሽነሪታትን ዳግም ንምህናጽ ዝሓትት ወጻኢታት ንምርካብ ዓሰርተታት ዓመታት ክወስድ እዩ። እቲ ምስዚ ምፍራስ ተተሓሒዙ ዘሎ "ምፍሳስ ምሁራት" (brain drain) እውን ማዕሪኡ ከቢድ እዩ፣ ምኽንያቱ መሃንድሳት፡ ቴክኒሻናትን ኣካየድትን ናብ ጎረባብቲ ሃገራት ወይ ኤውሮጳ ስለ ዝሃደሙ፡ ንምምላኡ ኣጸጋሚ ዝኾነ ናይ ክኢላታት ባዶነት ገዲፎም ኣለዉ።

እቲ ግጭት ጎረባብቲ ሱዳን—ደቡብ ሱዳን፡ ቻድን ኢትዮጵያን ሓዊሱ—ዓቢ ናይ ንግዲ መሻርኽቲ ብምጥፋኦምን ኣገደስቲ ናይ መጓዓዝያ መስመራት ብምቁራጾምን፡ ከቢድ ዞባዊ ቁጠባዊ ጽልዋ ፈጢሩ ኣሎ። እቲ ድሮ ብሰንኪ ዓለምለኻዊ ጂኦፖለቲካዊ ወጥሪ ኣብ ትሕቲ ጸቕጢ ዝነበረ ናይ ቀይሕ ባሕሪ ናይ ንግዲ መስመራት፡ ናይ ሱዳን ሰደድ ብከቢድ ከም ዝጎደለ ርእዩ እዩ፣ እዚ ድማ ነታ ሃገር ካብ ናይ ወጻኢ ባጤራ ተጠራቃሚ ሃብቲ ኣሪቕዋ ኣሎ። እዚ ናይ ወጻኢ ባጤራ ምስኣን፡ እቶም ዝተረፉ ንኣሽቱ ትካላት ጥረ-ነገራት ወይ ነዳዲ ንምዕዳግ ዳርጋ ዘይከኣል ገይርዎ ኣሎ፣ እዚ ድማ ነተን ኣብ መንጎ እቲ ህውከት ክቕጽላ ዝፈተና ውሑዳት ትካላት ናብ ሞት ዝወስድ ዓንኬል ፈጢሩለን ኣሎ።

ኣብ ርእሰ ከተማ ካርቱም፡ እቲ ቀደም ብልጽግቲ ዝነበረት ከተማ፡ እቶም ናይ ኢንዱስትሪ ዞባታት ባሕሪን ኦምዱርማንን ናብ ናይ ውግእ ሜዳታት ተቐይሮም ኣለዉ። ሓይልታት ቅልጡፍ ደገፍ (RSF) ንኣገደስቲ ናይ ኢንዱስትሪ ቦታታት ምቁጽጻሮምን፡ ስዒቡ ድማ ሰራዊት ሱዳን (SAF) ዘካየዶ ናይ ኣየር ደብዳባትን፡ ነቲ ናይታ ሃገር ቀንዲ ቁጠባዊ ሞተር ናብ ፍርስራስ ቀይርዎ ኣሎ። ተንተንቲ ከም ዝሕብርዎ፡ ቁጠባዊ ትሕተ-ቅርጺ ብፍላጥ ዒላማ ምግባር ናይዚ ኲናት መለለዪ ኮይኑ ኣሎ፣ እዚ ድማ ክልቲኦም ወገናት ኣብ ልዕሊ ሰላማዊ ህዝቢ ዝበጽሕ ነዊሕ እዋን ጽልዋ ብዘየገድስ፡ ንጸላኢ ጸጋታት ንምኽልካል ዝጥቀሙሉ ዘለዉ እዩ። እዚ "ዝተቓጸለ መሬት" (scorched earth) ቁጠባዊ ፖሊሲ፡ ሰፊሕ ክፋል እታ ሃገር ንዝኾነ ይኹን ዝተወደበ ንግዳዊ ንጥፈታት ዘይጥዕም ገይርዎ ኣሎ።

ዓለምለኻዊ ማሕበረሰብ ሓገዝ ንምቕራብ እናተቓለሰ ኣብ ዘለሉ እዋን፡ እቲ 58 ቢልዮን ዶላር ዝበጽሕ ክሳራ ኣብ ዝኾነ ይኹን ናይ ሰላም ዘተ ዓቢ ጽልዋ ኣለዎ። ዝኾነ ይኹን ናብ ሲቪላዊ ምሕደራ ወይ ርጉእ መንግስቲ ዝግበር ምስግጋር፡ እታ ሃገር ባዕላ ክትከፍሎ ብዘይትኽእል ዕዳን ናይ ዳግመ-ህንጻ ወጻኢን ክጽቀጥ እዩ። እቲ ጸብጻብ ከም ዘጉልሖ፡ እቲ ኢንዱስትሪያዊ ክሳራ ዝቖመ ኣሃዝ ዘይኮነስ እናዓበየ ዝኸይድ ዘሎ ቁስሊ እዩ፤ እቲ ግጭት ዝቐጸለሉ መዓልታት፡ ማሽነሪታት ክጽገኑ ብዘይክእሉሉ ኩነታት ስለ ዝማምዩን ህንጻታት ድማ ካብ ናይ ነሓስ ቀመማትን ኣገደስቲ ክፍልታትን ስለ ዝግፈፉን፡ ናይ መጻኢ ዳግመ-ህንጻ ዋጋ ብዕጽፊ እናወሰኸ ይኸይድ ኣሎ።

ናይ ሱዳን ማሕበራዊ መዋቕር በዚ ቁጠባዊ ተስፋ ምቑራጽ ዳግም ይተኣለም ኣሎ፣ ምኽንያቱ ናይ ኢንዱስትሪ ስራሕ ዕድላት ዝሰኣኑ መንእሰያት ብዕጡቓት ጉጅለታት ንምምልማል ዝያዳ ተቓላዕቲ ይኾኑ ኣለዉ። እቲ ናይ ፍርያት ጽላት ምዕናዉ፡ ካብቲ ናይ ኲናት ቁጠባ መውጽኢ መንገዲ ብመሰረቱ ኣጥፊእዎ ኣሎ፣ እዚ ድማ ነቲ ግጭት ባዕሉ ንባዕሉ ከም ዝቕጽል ይገብሮ ኣሎ። ብቑዕ ናይ ስራሕን ቁጠባዊ ክብረትን እንተዘይሃልዩ፡ ላዕለዋይ ደረጃ ፖለቲካዊ ስምምዓት እንተተበጽሐ እኳ እቲ ናይ ዓመጽ ዓንኬል ክቕጽል ይኽእል እዩ። እቲ ጸብጻብ ብኸቢድ መጠንቀቕታ ይዛዘም፦ ብዘይ ዓቢ፡ ከም ናይ "ማርሻል ፕላን" (Marshall Plan) ዝኣመሰለ ኢድ ኣእታውነት፡ ሱዳን ንሓደ ወለዶ ዝኣክል ናይ ኢንዱስትሪ ልባ ዝዓበሰት፡ ናይ ዓለምለኻዊ ማሕበረሰብ ቀዋሚ ጽግዕተኛ ናይ ምዃን ሓደጋ ኣንጸላልይዋ ኣሎ።

እቲ ሕጂ ዘሎ ኩነታት ካብቲ ኣብ 2019 ዝተራእየ ተስፋ ዝህብ ጽገናታት፡ እታ ሃገር ንሓጺር እዋን ናብ ዲሞክራስያዊ ዕብየትን ቁጠባዊ ምውሃድን ገጻ እትምርሽ ዝነበረትሉ እዋን ኣዝዩ ዝረሓቐ እዩ። ሎሚ፡ እቲ ቀዳምነት ካብ ልምዓት ናብ ምንባር ጥራይ ተቐይሩ ኣሎ። እቲ 58 ቢልዮን ዶላር ክሳራ፡ ናይ ሓንቲ ሃገር መጻኢ ብፖለቲካዊ...