እቲ ኣብ ክልል ትግራይ ኢትዮጵያ ዝስማዕ ዝነበረ ድምጺ ህንጸትን ተስፋ ዝመልኦ ዕላል ተምሃሮን ብዝያዳ ዘይሰማማዕ ድምጺ ይትካእ ኣሎ፡ ንሱ ድማ እናወሰኸ ዝኸይድ ዘሎ ናይ ሕብረተሰብ ዘይርጉእነት እዩ። ኣብ ጎደናታት መቐለን ኣብ መላእ ከተማታት ደጋታትን፡ ኪናት መምህራን፡ ኣመሓደርቲ ኣብያተ ትምህርትን ዝተጨነቑ ወለድን ንተኸታታሊ ሰፊሕ ተቓውሞታት ይንቀሳቐሱ ኣለዉ። መበገሲ እዚ እናዓበየ ዝኸይድ ዘሎ ምንቅስቓስ፡ እቲ ሰበስልጣን እቲ ዞባን መራሕቲ ማሕበራትን ጠቕላላ ምፍራስ ስርዓተ ትምህርቲ እቲ ዞባ ከስዕብ እዩ ኢሎም ዘጠንቅቑሉ ዘለዉ ብርቱዕ ምንካይ ምደባ ፌደራላዊ ባጀት እዩ። ነቲ ገና ኣብ ትሕቲ ጽላሎት እቲ ዘዕነወ ናይ ክልተ ዓመት ኲናት ሕድሕድ ዝርከብ ዞባ፡ እዚ ምቁራጽ ባጀት ከም ተራ ናይ ቁጠባ ስጉምቲ ዘይኮነስ፡ ከም ዝተሓሰበሉ ህላወ ናይ ሓደ ምሉእ ወለዶ ንምክልኻል ዝተገብረ ስግኣት ኮይኑ ይርአ ኣሎ። እቲ ዝተሓሰበ ሰልፍታት፡ ካብቲ ኣብ 2022 ስምምዕ ምቁራጽ ተጻብኦታት ካብ ዝፍረም ንነጀው ዝተራእየ ዝዓበየ ህዝባዊ ቅሬታ ኮይኑ፡ ኣብ መንጎ ግዝያዊ ምምሕዳር እቲ ዞባን ፌደራላዊ መንግስቲ ኣዲስ ኣበባን ዘሎ ተኣፋፊ ሰላም ሓደገኛ ምፍራስ የርእይ ኣሎ። መምህራን፡ መብዛሕትኦም ንኣዋርሕ ምሉእ ደሞዝ ዘይረኸቡ፡ መሰረታዊ ናይ ትምህርቲ ንዋት ዘይብሉን ትሕተ-ቅርጺ ኣብያተ ትምህርቲ ድማ ኣብ ዝዓነወ ኩነታት ዝርከበሉ ኩነታት ይገልጹ። ቢሮ ትምህርቲ እቲ ዞባ፡ ብዘይ ህጹጽ ፌደራላዊ ደገፍ ፋይናንስ፡ ኣሽሓት ኣብያተ ትምህርቲ ክሳብ መወዳእታ እቲ ናይ ትምህርቲ ዘመን ማዕጾታተን ክዓጽዋ ከም ዝግደዳ መጠንቀቕታ ሂቡ ኣሎ። እዚ ፋይናንሳዊ ጸቕጢ ዝመጽእ ዘሎ፡ ትምህርቲ ትግራይ ድሮ ኣብ ዝተዳኸመሉ እዋን እዩ። ኣብ እዋን እቲ ግጭት፡ ኣሽሓት ኣብያተ ትምህርቲ ብስልታዊ መንገዲ ተዘሪፎም፡ ዓንዮም ወይ ከም ወተሃደራዊ መዓስከራት ኣገልጊሎም እዮም፣ እዚ ድማ ነቲ ዞባ ባዕሉ ክሽፍኖ ዘይክእል ናይ ቢልዮናት ዶላር ዳግመ ህንጸት ዕዳ ገዲፉሉ ኣሎ። ኣህጉራዊ ተዓዘብቲ ከም ዝሕብርዎ፡ ገለ ኣብያተ ትምህርቲ ብሓገዝ ሰብኣዊ ትካላት ዳግማይ ተኸፊተን እኳ እንተነበራ፡ ቀጻልነት እዘን ትካላት ግን ኣብቲ ስሩዕ ፌደራላዊ ዝውውር ባጀት ዝተመርኮሰ እዩ። እቲ ሕጂ ዘሎ ሕጽረት፡ ነቲ ንዓመታት ካብ ቤት ትምህርቲ ወጻኢ ዝነበሩ ኣማኢት ኣሽሓት ቆልዑ ዳግማይ ንምእታው ዝተገብረ ስራሕ ደው የብሎ ኣሎ። ፖለቲካዊ ተንተንቲ ከም ዝሕብርዎ፡ እቲ ናይ ባጀት ክርክር ናይቲ ብዛዕባ ኣፈጻጽማ ስምምዕ ሰላም ፕሪቶርያን ናይቶም መካትዒ ዝኾኑ ግዝኣታትን ዞባዊ ርእሰ-ምሕደራን ዘሎ ዓሚቕን ዘይተፈትሐን ወጥሪ ምልክት እዩ። ኣብ ውሽጢ ትግራይ፡ ፌደራላዊ መንግስቲ ኣብ ልዕሊ መሪሕነት እቲ ዞባ ፖለቲካዊ ጸቕጢ ንምግባር 'ሓይሊ ገንዘብ' ይጥቀም ኣሎ ዝብል እናዓበየ ዝኸይድ ዘሎ ስምምዕ ኣሎ፣ እዚ ድማ ምምስራት ወግዓዊ ናይ ከባቢ ምምሕዳር መዋቕራት ክዓናቕፎ ይኽእል እዩ። መዓልቲ ተቓውሞ እናቐረበ ምስ መጸ፡ ካብ ማሕበራት መምህራን ዝወጽእ ዘሎ ዘረባታት እናተረረ መጺኡ ኣሎ፣ መራሕቲ ድማ ቅሬታኦም ኣብ ዝለዓለ ደረጃ መንግስቲ ኢትዮጵያ መልሲ ክሳብ ዝረክብ ናብ መምሃሪ ሰሌዳ ከም ዘይምለሱ ይምሕሉ ኣለዉ። ሳዕቤን እዚ ጸገም ኣብ ገጠር ወረዳታት ብዝያዳ ይርአ ኣሎ፣ ኣብኡ መደባት ምግቢ ኣብያተ ትምህርቲ—መብዛሕትኡ ግዜ እንኮ ምንጪ መግቢ ተምሃሮ ዝኾነ—ብሰንኪ ሕጽረት ባጀት ይቋረጽ ኣሎ። እዚ ስእነት እዚ፡ ስድራቤታት መሰረታዊ ኣገልግሎት ደልዮም ናብ ከተማታት ክግዕዙ ከለዉ፡ ሓድሽ ማዕበል ውሽጣዊ ምዝንባል ከስዕብ ይኽእል እዩ። እቲ ኣብ ድሕሪ ኲናት ምርግጋእ ኢትዮጵያ ብዙሕ ወፍሪ ዘካየደ ኣህጉራዊ ማሕበረሰብ፡ ምሉእ ምዕጻው ስርዓተ ትምህርቲ ዝሰፍሐ ህዝባዊ ናዕቢ ከለዓዕልን ነቲ ተኣፋፊ ኩነታት ጸጥታ ከበላሽዎን ይኽእል እዩ ብዝብል ስግኣት ብዓቢ ቆላሕታ ይከታተሎ ኣሎ። ነቶም ንሰልፊ ዝዳለዉ ዘለዉ መምህራን፡ እቲ ቃልሲ ካብ ደሞዝ ንላዕሊ እዩ፤ ብዓመጽ ንዝፈረሰ ሕብረተሰብ ዳግማይ ናይ ምህናጽ መሰል ቃልሲ እዩ። ብዘይ ስራሕ ዝሰርሕ ስርዓተ ትምህርቲ፡ ተስፋ ሰላማዊትን ብልጽግትን ትግራይ፡ ኣብ መንጎ ቢሮክራሲያዊን ፖለቲካዊን ዕንቅፋት ተታሒዙ፡ ርሑቕን እናሃሰሰ ዝኸይድን ሕልሚ ኮይኑ ይተርፍ ኣሎ፣ እዚ ድማ ዝኾነ ምልክት ምዝሕሓል ዘየርእይ ጸገም እዩ።