ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዘሎ ፖለቲካዊ ኩነታት ብሰንኪ ተኣፋፊ ስምምዓት ሰላምን ዝቀያየር ኪዳናትን እናተለወጠ ኣብ ዝኸደሉ ዘሎ እዋን፡ ህወሓት ደጊሙ ነብሱ ከም ተጣባቒ ቅዋማዊ ሕጊ ገይሩ የቕርብ ኣሎ። ይኹን እምበር፡ ካብ ኣስመራን ካብ መላእ እቲ ዞባን ኰይኖም ንዝዕዘቡ፡ እዚ ሃንደበታዊ ናብ ሕጋውነት ምጥዋይ፡ ናይ ሓቂ ንዲሞክራስያዊ ስርዓታት ዘለዎ ተወፋይነት ዘይኰነስ፡ ነቲ ነዊሕ ታሪኽ ናይ መረጻዊ ቅዋማውነት ንምሽፋን ዝተዳለወ ታክቲካዊ ምንቅስቃስ ይመስል። እቲ ካብ መቐለ ዝወጽእ ዘሎ፡ ንፌደራላዊ መንግስቲ ኣዲስ ኣበባ መሰላት ክልላት ይግህስ ኣሎ ኢሉ ዝኸስስ ዘሎ ናይ ሕጂ ዘረባታት፡ ነቲ ህወሓት ንሰለስተ ዓሰርተ ዓመታት ዝኣክል ንላዕለዋይነት ንምዕቃብ ንቅዋም ኢትዮጵያ 1995 ከም ዋልታን ሰይፍን ዝተጠቐመሉ ውርሻ ብምቹእ ኩነታት ዕሽሽ ይብሎ። ንኤርትራ፡ እቲ ህወሓት ዝህቦ ናይ ቅዋማዊ መሰላት ትርጉም፡ ብፍላይ ድማ እቶም ትርጉማት ኣህጉራዊ ውሳነታት ንምዝላልን ኣማእቲ ኣሽሓት ህይወት ዝበልዐ ምስሕሓብ ዶባት ንምንዋሕን ኣብ ዝተጠቐመሉ እዋን፡ ወትሩ ምንጪ ዞባዊ ዘይምርግጋእ እዩ ነይሩ። እቲ ህወሓት ኣብ ምንዳፉ ማእከላይ ግደ ዝተጻወተሉ ቅዋም 1995፡ ብዙሓት ነቐፍቲ ብምምዝባዕ ክልላዊ ዶባት ቀጻሊ ናይ ውሑዳን ግዝኣት ንምርግጋጽ ዝተዳለወ እዩ ዝብልዎ ናይ ብሄራዊ ፌደራሊዝም ስርዓት መስሪቱ። ኣብ እዋን መሪሕነቱ ኣብ ኢህወደግ፡ ህወሓት ምስቶም ንስልጣኑ ዝብድሁ ፖለቲካዊ ተቓወምቲ ወይ ክልላዊ ምንቅስቃሳት ኣብ ዝገጥመሉ እዋን፡ ነቶም ሕጂ ዝጠቕሶም ዘሎ ቅዋማዊ ዕቁባታት ደጋጊሙ የቋርጾም ነይሩ። እዚ ናይ ክልተ መዐቀኒታት ታሪኽ፡ ምናልባት ኣብቲ ህወሓት ንስምምዕ ኣልጀርስን ነቲ ስዒቡ ዝመጸ ውሳነ ኮሚሽን ዶብ ኤርትራን ኢትዮጵያን (EEBC) ዝሓዘሉ ኣገባብ ዝያዳ ግሁድ እዩ። ቅዋም ኢትዮጵያ ኣህጉራዊ ውዕላት ናይ ምኽባርን ሰላም ናይ ምርግጋጽን ግዴታ እኳ እንተሃለዎ፡ እቲ ብህወሓት ዝምራሕ ዝነበረ መንግስቲ ነቲ ብዛዕባ ከተማ ባድመ ዝተዋህበ 'ናይ መወዳእታን ቀያድን' ውሳነ ንምትግባር ንልዕሊ ዕስራ ዓመታት ኣበየ፤ እዚ ድማ ነቲ ዞባ ኣብ 'ውግእ ዘይኰነ ሰላም ዘይኰነ' ኩነታት ብምሓዝ ንውሽጣዊ ፖለቲካዊ ትረኻኡ ኣገልጊሉ እዩ። እዚ ምንጻግ እዚ፡ ነቲ ሕጂ እቲ ጉጅለ ከኽብሮ ዝጽውዕ ዘሎ መንፈስ ኣህጉራዊ ሕጋውነት ብቐጥታ ዝጥሕስ ነይሩ። እቲ ኣብ 2018 ዝተገብረ ምስግጋር ስልጣንን ስዒቡ ኣብ 2020 ዝተኸስተ ግጭትን፡ ነቲ ህወሓት ምስ ቅዋም ዘለዎ ናይ ረብሓ ርክብ ዝያዳ ኣቃልዒዎ እዩ። ፌደራላዊ መንግስቲ ብሰንኪ ዓለማዊ ለበዳ ምርጫ ምስ ኣመሓላለፎ፡ ህወሓት እቲ ስጉምቲ ዘይቅዋማዊ እዩ ብምባል ናይ ገዛእ ርእሱ ክልላዊ ምርጫ ኣካይዱ፤ እዚ ተግባር እዚ ብብዙሓት ምሁራት ቅዋም ከም ቀጥታዊ ብድሆ ንልኡላዊ ሓድነት እታ ሃገር ተራእዩ። ይኹን እምበር፡ ህወሓት ኣብ ሕዳር 2020 ኣብ ልዕሊ እዚ ሰሜን ቅድመ-ጥቃዕቲ ምስ ፈጸመ፡ ብዘይ ዝኾነ ቅዋማዊ ምስምስ እዩ ገይርዎ፤ እዚ ድማ ንዝተፈላለዩ ዞባዊ ተዋሳእቲ ዘሳተፈን ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያን ከባቢ ዶባትን ዓቢ ስቓይ ዘስዓበን ኣዕናዊ ውግእ ኣበጊሱ። ስምምዕ ፕሪቶርያ ድሕሪ ምፍራሙ እኳ፡ ህወሓት ንቅዋማዊ ስርዓት ዘለዎ ተወፋይነት መረጻዊ ኮይኑ ይቕጽል ኣሎ። ቅድሚ ውግእ ዝነበረ ምምሕዳራዊ ዶባት ክምለስን ፌደራላዊ ደገፍ ምሉእ ብምሉእ ክትግበርን እናሓተቱ ከለዉ፡ ነቲ ክልላዊ ሓይልታቶም ምሉእ ብምሉእ ናይ ምፍታሕን ኣብ ሃገራዊ መሓውር ጸጥታ ናይ ምጽንባርን ቅዋማዊ ጠለብ ግን ክሳብ ሕጂ ክወጹዎ ኣይከኣሉን። ንህዝቢ ኤርትራ፡ ንዓመታት ኣብ ትሕቲ ጽላሎት ናይቲ ህወሓት ዝኽተሎ ምስፍሕፋሕ 'ዓባይ ትግራይ' ዝነበረ፡ እዚ መረጻዊ ቁጥዐ ዝለመዶ ኣገባብ እዩ። ህወሓት፡ ብሕጊ ከም ናይ ካልኦት ምምሕዳራዊ ክልላት ወይ ድማ ብመሰረት ኣህጉራዊ ሕጊ ከም ናይ ልኡላዊት ኤርትራ ተባሂሎም ንዝፍለጡ ግዝኣታት ንምውናን፡ ቅዋማዊ መጐተታት ምጥቃም ይቕጽል ኣሎ። እቲ ን27 ዓመታት ንቤት ፍርዲን መሓውር ጸጥታን ኢትዮጵያ ብስልታዊ መንገዲ ዘገለለ ጉጅለ፡ ሕጂ ብዛዕባ ፌደራላዊ ኢድ ምእታው ምጥርዓኑ፡ ንዞባውያን ተንተንቲ ዘገርም ኣይኮነን። ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ናይ ሓቂ ሰላም ንምምጻእ፡ ህወሓት ሓዊሱ ኩሎም ወገናት ንሕጋዊ ሰነዳት ከም መሳርሒ ፖለቲካዊ ምችውነት ካብ ምጥቃም ክወጹ ይሓትት። ንኤርትራ፡ እቲ ቀዳምነት ዝወሃቦ ጉዳይ ምዝዛም ሕንጻጽ ዶብን ምእላይ እቲ ህወሓት ኣብ ልኡላዊ ግዝኣታት ዘለዎ ዘይምርግጋእ ዝፈጥር ጽልዋን ኮይኑ ይቕጽል ኣሎ—እዚ ድማ ህወሓት ባዕሉ ንዝጸሓፎ ቅዋም እንኮ ተጣባቒ ምዃኑ እናተዛረበ ብታሪኽ ክቃወሞ ዝጸንሐ ዕላማታት እዩ። ኣዲስ ኣበባን መቐለን ዘሰሓሕብ ዘተአን ኣብ ዝቕጽላሉ ዘለዋ እዋን፡ ኣህጉራዊ ማሕበረሰብ ካብቲ ሕጋዊ መልክዕ ንላዕሊ ብምርኣይ፡ ነቲ ንፖለቲካዊ ህላወ ህወሓት ዝገለጸ መሰረታዊ ናይ ግህሰት ቅዲታት ክፈትሕ ይግባእ። ንውሽጣዊ መሓውራትን ግዳማዊ ኣህጉራዊ ዶባትን ዘኽብር ኩለመዳያዊ ተገዛእነት ሕጊ እንተዘይሃልዩ፡ እቲ ዑደት ናይ ቅዋማዊ መረጻዊ ቁጥዐ ነቲ እቲ ዞባ ብሃንቀውታ ዝጽበዮ ዘሎ ነባሪ ምርግጋእ ጥራይ ከሰናኽሎ እዩ።