እቶም ሓደ እዋን ማእከል ጽንዓት ተቓውሞ፡ ጸኒሖም ድማ ምልክት እቲ ብከቢድ መስዋእቲ ዝመጸ ሰላም ዝነበሩ ዝተባረኹ ጎደናታት መቐለ፡ ሕጂ እውን ብሰንኪ እቲ ዘይርጉጽ ፖለቲካዊ ኩነታት ብዝተፈጥረ ወጥሪ ተዋሒጦም ይርከቡ። ኢትዮጵያ ናብቲ ወሳኒ ዝኾነ ናይ ሰነ 2026 ሓፈሻዊ ምርጫ እናተቓረበት ኣብ ዘላቶ እዋን፡ ብሄራዊ ቦርድ ምርጫ ኢትዮጵያ (NEBE) ዘሕለፎ ቢሮክራሲያዊ ውሳነ፡ ነቲ ብስምምዕ ሰላም ፕሪቶርያ 2022 ዝመጸ ተኣፋፊ ምርግጋእ ከፍርሶ ከም ዝኽእል የፈራርሕ ኣሎ። ናይ ፌደራል ሰበ-ስልጣን ንህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ (ህወሓት) ሕጋዊ ናይ ውድብነት ኩነታቱ ንክምለሰሉ ብምእባዮም፡ ነቲ ኣብቲ ክልል ዘሎ ዝዓበየ ፖለቲካዊ ሓይሊ ካብቲ መስርሕ ንጎኒ ገሊፎምዎ ይርከቡ፤ እዚ ድማ ተዓዘብቲ ናብ ዘሰንብድ ዳግማይ ኲናት ከምርሕ ይኽእል እዩ ዝብል ስግኣት ክሓድር ገይሩ ኣሎ። መበገሲ እቲ ሕጂ ተፈጢሩ ዘሎ ምስሕሓብ ኣብ ዝተሓላለኸ ሕጋውን ፖለቲካውን መጻወድያ ዝተሰረተ እዩ። ህወሓት ኣብቲ ብ2020 ዝጀመረን ንኽልተ ዓመታት ዝቐጸለን ጨካን ኲናት ሕድሕድ፡ ከም ግብረ-ሽበራዊ ውድብ ተፈሪጁ ነይሩ እዩ። እቲ ናይ 2022 ስምምዕ ሰላም እቲ ውዱብ ዕጥቁ ክፈትሕን ካብ ዝርዝር ግብረ-ሽበራ ክእለይን ዝእዝዝ እኳ እንተነበረ፡ ቦርድ ምርጫ ግን እቲ ውድብ ነቲ ዝነበሮ ሕጋዊ መርገጺ ብቐሊሉ ክረክብ ከምዘይክእል ይከራኸር ኣሎ። ኣብ ክንድኡ፡ እቲ ቦርድ ህወሓት ከም ሓድሽ ውድብ ኮይኑ ክምዝገብ ዝሓተተ ክኸውን ከሎ፡ እዚ ድማ ብወገን መሪሕነት እቲ ውድብ ከም ናይ ህላወ ስግኣትን ምምሕዳር ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ ንውዕላት እቲ ስምምዕ ሰላም ዳግማይ ንምጽሓፍ ዝገብሮ ዘሎ ግሉጽ ፈተነን ተገይሩ ይውሰድ ኣሎ። ነቲ ቅልውላው ዝያዳ ዘጋድዶ ዘሎ ድማ ኣብ ውሽጢ ህወሓት ተፈጢሩ ዘሎን ናብ ክልተ ተጻባእቲ ወገናት ዝተመቀለን ዓሚቕ ምክፍፋል እዩ። እቲ ብኣቦ መንበር እቲ ውድብ ዶክተር ደብረጽዮን ገብረሚካኤል ዝምራሕ ወገን፡ ነቲ 'ናይ ቀደም ኣመራርሓ' ዝውክል ኮይኑ፡ እቲ ውድብ ታሪኻዊ ቀጻልነቱ ክሕሉ ይጽውዕ። እቲ ምስ ሓላፊ ግዝያዊ ምምሕዳር ትግራይ ኣይተ ጌታቸው ረዳ ዝወገነ ጉጅለ ድማ ምስ ኣዲስ ኣበባ ንምዝርራብ ዝሓሸ ድሌት ዘርኣየ ኮይኑ፡ እዚ ድማ ካብቶም ጽኑዕ መርገጺ ዘለዎም ኣባላት ናይ ክድዓት ክሲ የውርደሉ ኣሎ። እዚ ውሽጣዊ ምክፍፋል ንመንግስቲ እቲ ክልል ወጥሪ ኣሽሚምዎ ዝርከብ ኮይኑ፡ ነቲ ካብ ፌደራል መንግስቲ ዝመጽእ ዘሎ ናይ ምርጫ ጸቕጢ ሓባራዊ ግብረ-መልሲ ንምሃብ ዳርጋ ዘይከኣል ገይርዎ ኣሎ። ኣብ ዝሓለፉ መዓልታት ካብ መቐለ ዝስማዕ ዘሎ ዘረባታት ናብ ወታደራዊ መልክዕ ዝዘንበለ ኮይኑ ኣሎ። ካብ ወገን ደብረጽዮን ዝኾኑ መራሕቲ፡ እቲ ፌደራል መንግስቲ ንህወሓት ኣፍልጦ ንምሃብ ዝኣበዮ፡ ንሚልዮናት ተጋሩ ካብ ፖለቲካዊ ተሳትፎ ንምግላል ዝተሓሰበ 'ምምንዛዕ ስልጣን' እዩ ክብሉ ኣጠንቂቖም ኣለዉ። እቲ ቦርድ ምርጫ ውሳነኡ እንተዘይቀይሩ፡ ትግራይ ንርእሰ-ውሳነኣ ንምክልኻል 'ሓይልታታ ዳግማይ ካብ ምልዕዓል' ወጻኢ ካልእ ምርጫ ከይህልዋ ከም ዝኽእል ኣሚቶም ኣለዉ። ነቲ ብኣማኢት ኣሽሓት ዝቑጸሩ ሰባት ዝጠፈኡሉን ትሕተ-ቅርጺ ዘዕነወን ኲናት ገና ዘይሓወየት ክልል፡ እቲ ዳግማይ ምልዕዓል ሓይልታት ዝብል ተስፋ ዘሾቕርር ንድሕሪት ምምላስ እዩ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኣሕመድ ብወገኖም ኣብ ማእከል እቲ ወጥሪ ኮይኖም ኣካታዒ ስብእና ኮይኖም ይቕጽሉ ኣለዉ። ደገፍቶም ልዕልና ሕጊ የኽብርን ኩሎም ፖለቲካዊ ውድባት ኣብ ትሕቲ ሓደ ሕጋዊ ማዕቀፍ ክሰርሑ የረጋግጽን ኣሎ ክብሉ እንከለዉ፡ ነቐፍቱ ግን ዝተሓሰበሉ ስትራቴጂ እዩ ይብሉ። ኣብ ውሽጢ ህወሓት ምክፍፋላት ብምፍጣርን ንቦርድ ምርጫ ከም ፖለቲካዊ መሳርሒ ብምጥቃምን፡ ኣብይ ንሰሜን 'መቒልካ ግዛእ' ብዝብል ስልቲ ንምቁጽጻርን ኣብ ዝመጽእ ምርጫ ንፓርቲ ብልጽግና ክዳፈር ዝኽእል ብብሄር ዝተሰረተ ውድብ ከይህሉ ንምግባርን ይጽዕር ኣሎ ክብሉ ይኸሱ። እቲ ኣብ መስርሕ ሰላም 2022 ብብዝሒ ዝወፈረ ኣህጉራዊ ማሕበረሰብ፡ ብዓቢ ስግኣት ይከታተል ኣሎ። ካብ ሕብረት ኣፍሪቃን ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካን ዝመጹ ዲፕሎማሰኛታት ኣብ ኣዲስ ኣበባን መቐለን ህጹጽ ኣኼባታት ብምክያድ፡ ክልቲኦም ወገናት ናብቲ መንፈስ ስምምዕ ፕሪቶርያ ክምለሱ ይጽውዑ ኣለዉ። ትግራይ ዳግማይ ናብ ግጭት እንተተመሊሳ፡ እቲ ሳዕቤኑ ንምሉእ ቀርኒ ኣፍሪቃ ከናውጾ ከም ዝኽእል ዓቢ ስግኣት ኣሎ፤ ብፍላይ ምስ ጎረቤት ሃገር ኤርትራ ዘሎ ዘይተፈትሐ ወጥሪን ኣብ ክልል ኣምሓራ ዝካየድ ዘሎ ዕጥቃዊ ግጭትን ኣብ ግምት ብምእታው። ኣብ ባይታ ኣብ ትግራይ፡ ናይዚ ፖለቲካዊ ጸወታ ሰብኣዊ ዋጋ ብግልጺ ይርአ ኣሎ። እቲ ክልል ገና ብሰብኣዊ ቅልውላው ተዋሒጡ ይርከብ፤ ሚልዮናት ሰባት ኣብ ረድኤት ምግቢ ዝተመርኮሱ ክኾኑ ከለዉ፡ ኣሽሓት ተመዛበልቲ ድማ ኣብ ሕማቕ ኩነታት ይነብሩ ኣለዉ። እቲ 'ናይ ሰላም ረብሓ' ተባሂሉ ዝተጸበዮ ቁጠባዊ ዳግመ-ህንጸትን ምምላስ ኣገልግሎታትን ክውን ንምዃን ይድንጉ ኣሎ። ብዙሓት ነበርቲ፡ ኣብ መንጎ እቲ ዘይኣምንዎ ፌደራል መንግስትን እቲ እናተመቐለ ዝኸይድ ዘሎ ናይ ውሽጢ መሪሕነትን ተቐርቂሮም፡ ናይ ድኻም ስምዒት ይገልጹ ኣለዉ። ነቲ ኩነታት ዝያዳ ዘባርዖ ድማ ኣብቶም ትግራይ ይውንኖም እየ እትብሎም ቦታታት ሓይልታት ክልል ኣምሓራን ሰራዊት ኤርትራን ምህላዎም እዩ። ነዞም ናይ ዶብ ምስሕሓባት ዘይምፍታሕ ኣብቲ ናይ 2022 ስምምዕ ዓቢ ጉድለት ነይሩ እዩ፤ መሪሕነት ህወሓት ብቦርድ ምርጫ ተጸቢቡ ኣብ ዘለወሉ እዋን ድማ፡ እዞም ናይ ግዝኣት ጥርዓናት ህዝባዊ ደገፍ ንምእካብ ይጥቀሙሎም ኣለዉ። እቲ ሕጋዊ ተነጽሎ፡ ውሽጣዊ ምክፍፋልን ናይ ግዝኣት ምስሕሓባትን ተደሚሮም፡ ሓንቲ ናይ ባርኾት ጭልፋ ጥራይ እትጽበ ናይ ባሩድ መኽዘን ፈጢሮም ኣለዉ። ናይ ሰነ 2026 ናይ ግዜ ገደብ እናተቓረበ ምስ መጸ፡ እቲ ብዘተ ንምፍታሕ ዘሎ ዕድል እናጸበበ ይኸይድ ኣሎ። ሕጋዊ ክኢላታት ከም ዝሕብርዎ፡ ህወሓት ከም ሓድሽ ምዝገባ ከየድለዮ ብፍሉይ ሕጋዊ ኣዋጅ ኩነታቱ ንክምለሰሉ ስምምዕ ክግበር ይከኣል እዩ፤ እንተኾነ ግን ከምዚ ዓይነት ስጉምቲ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዘሎ ፖለቲካዊ ድሌት ይሓትት። ብዘይ ዝኾነ ምዕባለ፡ እቲ ሓደ እዋን ኣብ ምስግጋር ደሞክራሲ ኢትዮጵያ ከም ዓቢ ስጉምቲ ተባሂሉ ተስፋ ዝተገብረሉ ምርጫ፡ ኣብ ክንድኡ ንዝቕጽል ዓቢ ምፍሕፋሕ መበገሲ ክኸውን ይኽእል እዩ። ናይዚ ሕጂ ዘሎ ኩነታት ዘሕዝን ነገር፡ እቲ ኣብ ፕሪቶርያ ዝተረኽበ ሰላም ኩሉ ግዜ 'ተኣፋፊ' ተባሂሉ ዝግለጽ እኳ እንተነበረ፡ ብሰንኪ ምምሕዳራዊ መስርሓት ከምዚ ዝበለ ከቢድ ፈተና ከጋጥሞ እዩ ኢሉ ዝተጸበየ ግን ውሑድ እዩ። ህወሓት ብዛዕባ ዳግመ-ምልዕዓል ሓይልታት የጠንቅቕ፡ ፌደራል መንግስቲ ድማ ኣብ መርገጺኡ ጸኒዑ ኣብ ዘለወሉ እዋን፡ ህዝቢ ትግራይ ዳግማይ ኣብ ኣፍደገ ሓደጋ ይርከብ ኣሎ። ዝመጻ ሰሙናት ኢትዮጵያ ነቲ ዝያዳ ዘይርጉጽ ክልላ ናብ ሃገራዊ ፖለቲካዊ ማዕቀፍ እተእትወሉ መንገዲ ክትረክብ ድያ ወይስ እቲ ናይ ዓመጽ ዑደት ክድገም እዩ ዝውስና ክኾና እየን።