ንብዙሓት ኤርትራውያን፡ እቲ ነዊሕ ቃልሲ ናጽነት ብመስዋእቲ፡ ብጽንዓትን ብናይ መወዳእታ ዓወትን እዩ ዝዝከር። እንተኾነ ግን፡ ኣብ ውሽጢ እቲ ነዊሕ ቃልሲ፡ ውሑዳት ህሞታት ከም መቐይሮታት ኮይኖም ይፍለጡ—እቲ ናይ ኲናት ሚዛን ብዘይከሓድ መገዲ ዝተቐየረሉ ህሞታት። ውግእ ዓፋበት፡ ካብ 17 ክሳብ 20 መጋቢት 1988 ዝተኻየደ፡ ሓደ ካብቶም ህሞታት እዩ ነይሩ። ዓፋበት ነቲ ኲናት ብወግዒ ኣየብቅዖን። ኤርትራ ክሳብ 1991 ብግብሪ ናጽነታ ኣየረጋገጸትን። እንተኾነ ግን እቲ ውግእ ሓደ ኣገዳሲ ነገር ኣርእዩ፡ ሰራዊት ኢትዮጵያ ኣብ ኢድ ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ኤርትራ (ህግሓኤ) ከቢድ ስዕረት ክወርዶ ከም ዝኽእል ኣብ ዓቢ ዓውደ ውግእ ኣመስኪሩ። ብወተሃደራዊ መዳይ፡ ዓቢ ዓወት እዩ ነይሩ። ብፖለቲካዊ መዳይ ድማ፡ እቲ ኲናት ናብ ሓድሽ ምዕራፍ ከም ዝተሰጋገረ ዘመልክት ነበረ። ኣብ ማእከል እቲ ውግእ ዝነበረ፡ ሓደ ካብቶም ኣብቲ ዞባ ዝንቀሳቐሱ ዝነበሩ ዓበይቲ ኣሃዱታት ሰራዊት ዝኾነ ናይ ኢትዮጵያ እዝ ናደው እዩ። ኣብ መወዳእታ ሰማንያታት፡ ኢትዮጵያ ገና ሓያል ወተሃደራዊ ትሕተ-ቅርጺ ነበራ፡ እንተኾነ ግን ኣብ ትሕቲ ከቢድ ጸቕጢ እያ ነይራ። ኣብቶም ኣገደስቲ ኣሃዱታት ሞራል ወዲቁ፡ እቲ ኲናት ከቢድ ክሳራታት የስዕብ፡ ቁጽጽር ድማ እናጸገመ መጺኡ ነበረ። ዓፋበት ነቲ ድኽመት ብዝኸፍአ መገዲ ኣቃልዓቶ። ህግሓኤ ቅድሚኡ ኣብ ዝነበረ ውግኣት፡ ንኣብነት ኣብ ታሕሳስ 1987 ብዝገበሮ መጥቃዕቲ፡ ንመከላኸሊ መስመር ኢትዮጵያ ፈቲንዎ ነይሩ እዩ። እቲ ናይ ቀደም መጥቃዕቲ ንወገን ኢትዮጵያ ምሉእ ብምሉእ ኣይሰበሮን፡ እንተኾነ ግን ድኽመታቱ ኣቃልዒዎ እዩ። ምብታን ሰንሰለት እዚ፡ ትሑት ተኣማንነትን ውሽጣዊ መቕጻዕትታትን ነቲ ኣሃዱታት ኢትዮጵያ ቅድሚ እቲ ቀንዲ ውግእ ምጅማሩ ኣዳኺምዎ ነበረ። እቲ ዓቢ መጥቃዕቲ ብመጋቢት 1988 ምስ መጸ፡ እቲ ዓውደ ውግእ ድሮ ብሰንኪ ናይ ቀደም ውድቀታት ኣብ ትሕቲ ጸቕጢ ነበረ። እቲ ወሳኒ ውግእ ኣብ ከባቢ ለገስ ሓዳይን ከተማ ዓፋበትን እዩ ተኻይዱ። ህግሓኤ ንሰራዊት ኢትዮጵያ ካብ ዝተፈላለየ ኣንፈታት ንምኽባብ ተንቀሳቐሰ፡ ዕላማኡ ድማ ንምርባሽ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ንምዕጻውን ንምድምሳስን ነበረ። እቲ ውግእ ምስ ተጓሃሃረ፡ ሰራዊት ኢትዮጵያ ንምስሓብን ተወሳኺ ሓይሊ ንምምጻእን ዝገበሮ ፈተነ እናጸገመ መጸ። መገድታት ተዓጽዉ፡ ኣጽዋር ተደርበዩ ወይ ዓነዉ፡ እቲ ኣብ ትሕቲ ጸቕጢ ዝነበረ እዚ ድማ ክበታተን ጀመረ። ሓደ ካብቶም ዘገርሙ ባህርያት እቲ ውግእ፡ ሓደ ሓያል ወተሃደራዊ መከላኸሊ ክሳብ ክንደይ ብቕልጡፍ ክፈርስ ከም ዝኽእል እዩ። ጸብጻባት እቲ ውግእ፡ ምድንጋር፡ ዝተዓጽዉ መገድታት ድሕሪት፡ ዝዓነዋ መካይን፡ ዋላ እኳ ነፈርቲ ኢትዮጵያ ኣብቲ ዝነበረ ዕግርግር ንናይ ገዛእ ርእሰን ወገን ክሃርማ ከም ዝጀመራ ይገልጹ። ሓደ ሰራዊት መሬት ጥራይ ዘይኮነስ፡ ውህደት እውን ክስእን ምስ ጀመረ፡ ስዕረት ካብ ታክቲካዊ ንላዕሊ ይኸውን። ስነ-ኣእምሮኣዊ ይኸውን። ዓፋበት ዓቢ ግምት ዝወሃቦ ሓደ ምኽንያት እዚ እዩ። ህግሓኤ ንከተማ ዓፋበት—እታ ዓባይ ወተሃደራዊ ሰፈር—ምቁጽጻሩ፡ ዓወት ዓውደ ውግእ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ብመልክዕ ዝተማረኸ ኣጽዋርን ንብረትን ዓቢ ረብሓ እውን ኣምጺኡ እዩ። ብተመሳሳሊ ኣገዳስነት፡ እቲ ስዕረት ነቲ ኢትዮጵያ ኣብ ከባቢኡ ዝነበራ ቁጽጽር ኣናወጾ። ኣብ ዝቐጸሉ መዓልታት፡ ሰራዊት ኢትዮጵያ ንተወሳኺ ከተማታት፡ ንኣብነት ተሰነይ፡ ባረንቱን ኣቆርደትን ገዲፎም ወጹ፡ ኣብ ክንድኡ ድማ ኣብ ከም ከረን ዝበሉ ዝሓየሉ መከላኸሊ ቦታታት ተኣከቡ። እዚ እዩ ንዓፋበት ካብ ሓደ ተራ ውግእ ንላዕሊ ዝገበሮ። ካብቲ ናይ ሽዑ ዓውደ ውግእ ወጻኢ ዝሓለፈ ሳዕቤናት ነበሮ። ንተኣማንነት ሓይሊ ኢትዮጵያ ኣብ ኤርትራ ኣዳኺምዎ፡ ንስትራተጂካዊ ተኣማንነት ህግሓኤ ኣዕብይዎ፡ ንተዓዘብቲ ድማ እቲ ግጭት ደጊም በቲ ናይ ቀደም መገዲ ከም ዘይቅጽል ኣርእዩ። መንግስታዊ ሰራዊት ገና ክዋጋእ ይኽእል ይኸውን፡ እንተኾነ ግን ብዝሒ ሰራዊት ወይ ናይ ሓይሊ ብልጫ ጥራይ ቁጽጽር ከረጋግጽ ከም ዘይክእል ተገንዚቡ። ታሪኽ ጸሓፍቲ ካብ ምግናን ይጥንቀቁ እዮም፡ እዚ ድማ ቅኑዕ እዩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ንተወሳኺ ዓመታት ውግእ ቀጺሉ እዩ። እንተኾነ ግን፡ ብጥንቃቐ እኳ እንተተራእየ፡ ዓፋበት ሓደ ካብቶም ወሰንቲ ውግኣት ቃልሲ ኤርትራ ምዃኑ ጥርጥር የብሉን። ኣገዳስነቱ ኣብቲ ዝወረደ ክሳራታት ወይ ዝተታሕዘ መሬት ጥራይ ዘይኮነስ፡ እቲ ናይ ሓርነት ምንቅስቓስ ንሓደ ዓቢ እዚ ሰራዊት ኢትዮጵያ ኣብ ክፉት ዓውደ ውግእ ክስዕር ዝኽእል ብሱል ሓይሊ ኮይኑ ከም ዝዓበየ ዘርኣየሉ ብምንባሩ እዩ። በዚ መሰረት፡ ዓፋበት መወዳእታ ቃልሲ ናጽነት ኤርትራ ኣይነበረን—እንተኾነ ግን እቲ ኲናት ናብ ኣየናይ ኣንፈት ይገጽ ከም ዘሎ ዘርኣየ ሓደ ካብቶም ንጹራት ምልክታት ነበረ።