ቀርኒ ኣፍሪቃ፡ እቲ ኣብ መንጎ ኢትዮጵያን ኤርትራን ዝነበረ ሓጺር ግዜ ዝጸንሐ ኪዳን ናብ ቅልጡፍን ሓደገኛን ወተሃደራዊ ወጥሪ ይቕየር ብምህላዉ፡ ዘሰንብድ ንድሕሪት ምምላስ ይርአ ኣሎ። እቲ ንዓሰርተታት ዓመታት ዝጸንሐ 'ኲናት የለን ሰላም የለን' ዘብቀዐ ታሪኻዊ ስምምዕ ሰላም ድሕሪ ሒደት ዓመታት፡ እቲ ከባቢታት ዶብ እንደገና ብከቢድ ኣጽዋርን ተሪር ዘረባታትን ይናወጽ ኣሎ። ኣብቲ ዞባ ዘለዉ ተዓዘብቲ ከም ዝሕብርዎ፡ እቲ ድሕሪ ስምምዕ ፕሪቶርያ 2022 ዝተመስረተ ተኣፋፊ ምርግጋእ ብግብሪ ሞይቱ እዩ፤ ኣብ ክንድኡ ድማ ብዙሓት ሰባት ናብ ናይ ቀደም ልሙድ ውግእ ከምርሕ ይኽእል እዩ ኢሎም ዝፈርሕዎ ናይ ሓባር ጥርጣረ ሰፊኑ ይርከብ። እዚ ለውጥታት እዚ ዲፕሎማሲያዊ ጥራይ ኣይኮነን፤ ሳተላይት ዘውጽኦ ምስልታትን ናይቲ ከባቢ ጸብጻባትን ከም ዘመልክትዎ፡ ኣብ ክልቲኡ ወገናት እቲ ሓባራዊ ዶብ ርኡይ ምንቅስቓስ ሰራዊት ይርአ ኣሎ። እቲ ሕጂ ዘሎ ጽልኢ ካብቲ ኣብ እዋን ኲናት ትግራይ ዝተመስረተ ሽርክነት መሰረታዊ ምፍራስ ዝመጸ እዩ። ኣብቲ ግጭት፡ ፕረዚደንት ኤርትራ ኢሳይያስ ኣፈወርቂን ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ኣብይ ኣሕመድን ኣንጻር ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ (ህወሓት) መሓዙት ነይሮም። ይኹን እምበር፡ ንኣስመራ ከየማኸረ ኣብ ትግራይ ዝካየድ ዝነበረ ኲናት ዘብቀዐ ስምምዕ ፕሪቶርያ ምፍራሙ፡ ኤርትራ ከም ዝተገለለትን ከም ዝተጠለመትን ንኽስምዓ ገይሩ እዩ። ኣስመራ፡ ህላወ መሪሕነት ህወሓት ከም ህላወኣ ዝፈታተን ስግኣት ገይራ ክትርእዮ ከላ፡ ኣብይ ኣሕመድ ግን ኣብ ክንዲ ዘጥፍኦም ክዕገሶም መሪጹ፤ እዚ ድማ ኣብ ዞባዊ ስትራቴጂ ኤርትራ ንጹር ለውጢ ኣምጺኡ። ሎሚ፡ እቶም ቀደም ተሓባቢሮም ዝሰርሑ ዝነበሩ ሓይልታት፡ ንገጽ ንገጽ ግጭት ይ خۆስዩ ኣለዉ። ናይቲ ምስሕሓብ ቀንዲ ምኽንያት፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣብይ ኢትዮጵያ ናብ ቀይሕ ባሕሪ ቀጥታዊ ኣፍደገ ንምርካብ ዘለዎም ሓድሽ ዝተጎሃሃረ ድሌት እዩ። ኢትዮጵያ ካብ ግዜ ናጽነት ኤርትራ 1993 ጀሚራ ብታሪኽ ወደብ ኣልቦ ካብ እትኸውን፡ ንንግዳዊ ንጥፈታታ ኣብ ጅቡቲ ክትምርኮስ ጸኒሓ እያ። ኣብይ ቀይሕ ባሕሪ ንኢትዮጵያ 'ባህርያዊ ዶብ' እዩ ዝብል ቀረባ እዋን ዝሃቦ መግለጽን ምስቲ ካብ ሶማል ዝተገንጸለ ዞባ ሶማሊላንድ ዝገበሮ ስምምዕን ኣብቲ ዞባ ዓቢ ስንባደ ፈጢሩ ኣሎ። ንኤርትራ፡ እታ ኢትዮጵያ ቀደም ትጠልቦ ዝነበረት ሰፊሕ ገምገም ባሕሪ እትቆጻጸር ሃገር፡ እዚ ዘረባ እዚ ንሉኣላውነታ ከም ዝፈታተን ህላወኣዊ ስግኣት ኮይኑ ይሰምዓ። ኣስመራ፡ ዝኾነ ይኹን ናይ ኢትዮጵያ ናብ ባሕሪ ናይ ምስፍሕፋሕ ምንቅስቓስ፡ ንግዝኣታ፡ ብፍላይ ድማ ንስትራቴጂካዊት ወደብ ዓሰብ ንምውራር ከም መእተዊ ትርእዮ። እቲ ዘይርጉእ ኩነታት ብሰንኪ እቲ ኣብ ጎረቤት ሃገር ሱዳን ዝካየድ ዘሎ ኲናት ሕድሕድ ዝያዳ ይጋደድ ኣሎ። ምፍራስ መንግስቲ ሱዳን፡ ዞባውያን ተዋሳእቲ ንተጻረርቲ ወገናት ዝድግፉሉ ባዶ ቦታ ፈጢሩ ኣሎ፣ እዚ ድማ ንቐርኒ ኣፍሪቃ ናብ ዝተሓላለኸ ናይ ወኪል ውግእ መድረኽ ቀይርዎ ይርከብ። ኤርትራ ምስ ረብሓታት ኢትዮጵያ ንዝጋጨዉ ገለ ጉጅለታት ሱዳን ደገፍ ትህብ ከምዘላ ጸብጻባት ይሕብሩ። እዚ ምትእስሳር እዚ ማለት ኣብ ካርቱም ዝለዓል ባርዕ ብቐሊሉ ናብቲ ኣብ ላዕለዋይ ቦታታት ኢትዮጵያ ዘሎ ዶብ ክሰግር ይኽእል እዩ፣ እዚ ድማ ንብምሉኡ እቲ ዞባ ናብ ብዙሕ ግንባራት ዘለዎ ውግእ ክስሕቦ ይኽእል እዩ፤ እዚ ድማ ካብቶም ዝሓለፉ ውግኣት ብዓቐኑን ብሰብኣዊ ቅልውላውን ዝዓበየ ክኸውን እዩ። ኣብ መንጎ ኣዲስ ኣበባን ኣስመራን ዘሎ ዲፕሎማሲያዊ መስመራት ዳርጋ ተዓጽዩ እዩ። እቲ ቀደም ዝነበረ ተደጋጋሚ ናይ መንግስቲ ምብጻሓትን ህዝባዊ ናይ ዕርክነት መግለጽታትን፡ ብናይ መንግስቲ መራኸቢ ብዙሃን ዝመሓላለፍ ክስታትን ላዕለዋይ ደረጃ ርክባት ምሉእ ብምሉኡ ምቁራጽን ተኪእዎ ኣሎ። ኣብ ውሽጢ ኢትዮጵያ እውን እቲ ፖለቲካዊ ኩነታት ተገማሚዑ እዩ ዘሎ፣ መንግስቲ ኣብ ክልላት ኣምሓራን ኦሮሞን ምስ ዝካየዱ ናይ ዕጥቂ ቃልስታት ይገጥም ኣሎ። ተንተንቲ ከም ዝሕብርዎ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ነቲ ኣብ ውሽጢ ሃገር ዘሎ ሃገራዊ ስምዒት ንምጥርናፍ ክብል ናይ ወጻኢ ግጭት ከም መዋጽኦ ክጥቀመሉ ይኽእል እዩ፣ እንተኾነ ግን እቲ ብዕዳን ዝቕባበን ትሳቐ ዘላ ሃገር ከምዚ ዓይነት ውሳነ ምውሳድ ዘስዕቦ ቁጠባዊ ሓደጋ ኣዝዩ ከቢድ እዩ። ኣብተን ኣብ ዶብ ዝርከባ ከተማታት ክልላት ትግራይን ዓፋርን፡ ህዝቢ ኣብ ትሕቲ ቀጻሊ ጭንቀት ይነብር ኣሎ። እዚኦም ካብ 1998-2000 ዝነበረ ናይ ዶብ ውግእን እቲ ቀረባ እዋን ዝነበረ ኲናት ትግራይን ዝዓነዉ ማሕበረሰባት፡ ሕጂ እውን ናይቲ ዝመጽእ ዘሎ ሓደጋ ምልክታት ይርእዩ ኣለዉ፡ ንሳቶም ድማ ንወተሃደራዊ ኣገልግሎት ዝውዕሉ ናይ ሲቪል መካይን ምውሳድ፡ ምኹዓት መዓስከራት (ትሬንች) ከምኡ እውን ምምጻእ ፍሉያት ክፍለ ሰራዊት እዮም። እቲ ዓለምለኻዊ ማሕበረሰብ ብሰንኪ እቲ ኣብ ምብራቕ ኤውሮጳን ማእከላይ ምብራቕን ዘሎ ቅልውላው ተሰናኺሉ፡ ነቲ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ እናገደደ ዝኸይድ ዘሎ ኩነታት ምላሽ ንምሃብ ደንጉዩ ኣሎ፤ እዚ ድማ እቲ ንዲፕሎማሲያዊ መከላኸሊ ዘሎ ዕድል እናጸበበ ይኸይድ ከምዘሎ ዞባውያን ክኢላታት የጠንቅቑ ኣለዉ። ተራ ህወሓት እውን ሓደ ከባብቶም ዘይርጉኣት ረቛሒታት ኮይኑ ይቕጽል ኣሎ። ሕጂ ኣብ ትግራይ ናይቲ ግዝያዊ ምሕደራ ኣካል እኳ እንተኾኑን ምስቲ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዘሎ ፌደራላዊ መንግስቲ ዝተሓላለኸ ርክብ እንተሃለዎምን፡ እቲ ምስ ኤርትራ ዘለዎም ታሪኻዊ ጽልኢ ግን ገና ዓሚቕ እዩ። ኣብ መንጎ ኢትዮጵያን ኤርትራን ውግእ እንተተላዒሉ፡ ህወሓት ንግንባር ኢትዮጵያ ዘረጋግእ ወይ ድማ ንሰሜን ኢትዮጵያ ምሉእ ብምሉኡ ናብ ምፍራስ ዘምርሕ ሰለስተኣዊ ግጭት ዝፈጥር ከቢድ ስትራቴጂካዊ ምርጫ ክገብር ክግደድ እዩ። ኣብቲ ዞባ ንጹር ናይ ጸጥታ መዋቕር ዘይምህላዉ፡ ሓደ ከባቢያዊ ግጭት ካብ ቁጽጽር ወጻኢ ከይኸይድ ዝከላኸል መከላኸሊ የለን። ዓመተ 2026 እናቐጸለ ምስ ከደ፡ እቲ ጂኦ-ፖለቲካዊ ኣሰላልፋ ቀርኒ ኣፍሪቃ ናብ ሓደገኛ ክልተ-ኣንፈት (bipolarity) ይቕየር ኣሎ። ኤርትራ ነቲ ናይ ኢትዮጵያ ዞባዊ ጽልዋ ንምመዛዘን ሓደስቲ ኪዳናት እትደሊ ትመስል ኣላ፣ ኢትዮጵያ ድማ ኣብቲ ናይ ባሕሪ ኣፍደገ ንምርካብ እትገብሮ ጻዕሪ ትጸቅጥ ኣላ። እቲ ብዙሓት ሰባት ኲናት ይከላኸል እዩ ኢሎም ተስፋ ዝገበሩሉ ቁጠባዊ ምትእስሳር—ከምቲ ኣብ 2018 ዝተመስረተ ሓባራዊ ቴሌኮሙኒኬሽንን ኣገልግሎት ነፈርትን—ብጥርዓን ይፈርስ ኣሎ። እቲ ንኣብይ ኣሕመድ ናይ ኖቤል ሰላም ዝዓደሎ 'ሰላም ትብዓት'፡ ብሕጂ ብዝመጽእ ግጭት ተተኪኡ ኣሎ፤ እዚ ድማ ክልቲኦም ወገናት ብሓቂ ክጻወርዎ ዘይኽእሉ እኳ እንተኾኑ፡ ክልቲኦም ግን ንምውጋእ ዝተዳለዉ ይመስሉ። ኣብ መወዳእታ፡ እቲ ኣስታት 70,000 ሰባት ዝቐዘፈ ናይ 1998 ውግእ ጽላሎት ኣብዚ ሕጂ ዘሎ ምስሕሓብ ዓቢ ጽልዋ ኣለዎ። እቲ ወተሃደራዊ ኣጽዋር ብድሮናትን ዘመናዊ መድፍዓትን ዝያዳ ዝተራቐቀ ኮይኑ ኣሎ፣ እንተኾነ ግን እቲ መሰረታዊ ናይ ግዝኣትን ስነ-ሓሳብን ምስሕሓባት ገና ኣይተፈትሐን። ብሕብረት ኣፍሪቃ ወይ ብሕቡራት ሃገራት ዝምራሕ ህጹጽ ዲፕሎማሲያዊ ኢድ ኣእታው እንተዘይተገይሩ፡ ቀርኒ ኣፍሪቃ ሚልዮናት ሰባት ዘመዛብልን ካርታ ምብራቕ ኣፍሪቃ ዳግማይ ዝውጥንን ዞባዊ ባርዕ ኣብ ኣፍደገ ይርከብ።