እቲ ናይ ቀርኒ ኣፍሪቃ ናይ ኣእምሮ መልክዕ ሓደ ካብቶም ኣዝዮም ብሩሃት ከዋኽብቱ ስኢኑ ኣሎ። እቲ ብዛዕባ ህዝቢ ኦሮሞ ዘካየዶ ቀዳማይ መጽናዕቲ ንኣፍሪቃዊ ፖለቲካዊ ሶስዮሎጂ ዳግማይ ዝገለጸ፡ ፍሉጥ ኤርትራዊ ኣንትሮፖሎጂስት፡ ታሪኽ ጸሓፊን ሶስዮሎጂስትን ፕሮፌሰር ኣስመሮም ለገሰ ዓሪፎም። ፕሮፌሰር ኣስመሮም ብጥንቁቕ ሰነዳት ስርዓት ገዳ ኣብ መላእ ዓለም ዝፍለጥ ኮይኑ፡ ስራሑ ኣብ መንጎ ጥንታዊ ደቀባት ጥበብን ዘመናዊ ኣካዳሚያዊ ዘተን ከም ኣገዳሲ ድልድል ኮይኑ ኣገልጊሉ እዩ። ዕረፍቱ ልዕሊ ፍርቂ ክፍለ ዘመን ዝወሰደ ሞያዊ ጉዕዞ መወዳእታ ዘመልክት ኮይኑ፡ ዓለም ንኣፍሪቃዊ ዲሞክራሲያዊ ልምድታት ኣብ ዝርእየሉ መንገዲ ጽልዋ ምሕዳሩ ዝቕጽል ውርሻ ገዲፉ ሓሊፉ ኣሎ። ኣብ ፍርቂ 1960ታት፡ ብዙሓት ምዕራባውያን ምሁራት ንማሕበረሰባት ኣፍሪቃ ብመነጽር መግዛእቲ ኣብ ዝርእዩሉ ዝነበሩ እዋን፡ ኣስመሮም ኣብ ደቡብ ኢትዮጵያ ኣብ ዝርከቡ ቦራና ኦሮሞ ተጸሚዱ ነይሩ። እቲ ዓቢ ምርምሩ ንዘመናት ክሰርሕ ዝጸንሐ ዝተሓላለኸ፡ ግዜ ዝተወሰነሉን ኩሉ ዝሳተፎን መልክዕ ምሕደራ ዝኾነ ስርዓት ገዳ ኣቃልዑ። እታ ብ1973 ዝተሓተመት ‘ገዳ፡ ሰለስተ ወለዶታት ኣፍሪቃዊ ዲሞክራሲ’ (Gada: Three Generations of African Democracy) ዘርእስታ መጽሓፉ፡ ዛጊት ሓደ ካብቶም መሰረታውያን መወከሲታት መጽናዕቲ ኣፍሪቃ ኮይና ትቕጽል ኣላ። ኣብዚ ስራሕ እዚ፡ ኦሮሞ ዘመናዊ ፖለቲካዊ ቲዮሪታት ናብቲ ዞባ ቅድሚ ምብጽሑ ነዊሕ እዋን ይገብር፡ ዝተሓላለኸ ስርዓት ቁጽጽርን ሚዛንን (checks and balances)፡ ከባቢያዊ ሓልዮትን ማሕበራዊ ፍትሒን ከም ዘማዕበሉ ብጽንዓት ተማጒቱ፡ ዲሞክራሲያዊ መትከላት ካብ ምዕራብ ጥራይ ዝመጸ እዩ ዝብል ኣተሓሳስባ ብብቕዓት ብድሆ ኢልዎ እዩ። ካብ ኣካዳሚያዊ ስራሓቱ ወጻኢ፡ ፕሮፌሰር ኣስመሮም ውፉይ መምህርን ዓቢ መትከል ዘለዎ ሰብን ነይሮም። ኣብ ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ (AAU) ንነዊሕ ዓመታት ብምምሃር፡ ንወለዶታት ኢትዮጵያውያንን ዓለምለኻውያንን ተምሃሮ ኣሰልጢኖም እዮም። ኣካዳሚያዊ ብቕዓቶም ምስቲ ንዘጽንዕዎም ማሕበረሰባት ዝነበሮም ዓሚቕ ድንጋጽ ዝተመጣጠነ ነይሩ። ዩኒቨርሲቲ ኣዲስ ኣበባ ‘ኣብ መጽናዕቲ ህዝቢ ኦሮሞን ደቀባት ኣፍሪቃዊ ዲሞክራሲን ንዘበርከቶ ዓቢ ኣስተዋጽኦ’ ብምፍላጥ፡ ብ2018 ናይ ክብሪ ዶክትሬት ሂብዎም። እቲ ስነ-ስርዓት ኣብ መንጎ እቲ ምሁርን ንዓሰርተታት ዓመታት ዘገልገሎ ኣካዳሚያዊ ማሕበረሰብን ዘሎ ነባሪ ጥምረት ዘጉልሕ ልቢ ዝትንክፍ ናይ ሓጎስ እዋን ነይሩ። ጽልዋ ፕሮፌሰር ኣስመሮም ካብ ክፍሊ ትምህርትን ቤተ-መጻሕፍትን ወጻኢ ኣዝዩ ዝሰፍሐ ነይሩ። ምርምራቱ ስርዓት ገዳ ብ2016 ብዩኔስኮ (UNESCO) ከም ዘይጭበጥ ባህላዊ ውርሻ ወድሰብ ተፈላጥነት ንክረክብ ወሳኒ ተራ ተጻዊቱ እዩ። ህዝቢ ኦሮሞ ተጻዋርነት ዘለዎም ማሕበራዊ ቅርጺ ከም ዘለዎም ብምርጋጽ፡ ንሚልዮናት ህዝቢ ታሪኻዊ ሓበን ንክምለሰሎም ሓጊዙ እዩ። ስራሑ ኣካዳሚያዊ ጥራይ ኣይነበረን፤ ባህላዊ መሰል ናይ ምርጋጽ ተግባር እዩ ነይሩ። ስርዓት ገዳ ናይ ሕሉፍ ቅርስ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ንዘመናዊ ምሕደራን ፍታሕ ግጭትን ትምህርቲ ክህብ ዝኽእል ህያው ፍልስፍና ምዃኑ ኣርእዩ እዩ። ፕሮፌሰር ኣስመሮም ለገሰ ሰበይቶምን ሰለስተ ደቆምን ሓዲጎም ዓሪፎም ኣለዉ። ዜና ዕረፍቶም ምስ ተሰምዐ፡ ካብ ኣካዳሚያዊ ትካላት፡ ባህላዊ ውድባትን ፖለቲካዊ መራሕቲ ምብራቕ ኣፍሪቃን ኣብ ወጻኢ ዝነብሩ ዜጋታትን ናይ መርድእ መልእኽትታት ይፈስስ ኣሎ። እቲ ምሁር ካብዛ ዓለም እዚኣ እንተተፈልየ እኳ፡ ጽሑፋቱ ግን እቲ ‘ኣብ ትሕቲ ኦዳ (sycamore tree) ዝካየድ ዲሞክራሲ’ ንመጻኢ ወለዶታት ክጽናዕ፡ ክድነቕን ክትግበርን ምዃኑ የረጋግጽ። ህይወቱ፡ ምርምር ሃገራዊ ትረካታት ንምቕያርን ንኽብሪ ደቀባት ስልጣነታት ንምኽባርን ዘለዎ ሓይሊ ምስክር ኮይኑ ይቐውም።