ዘመናውያን ሕብረተሰባት ብዙሕ ግዜ ከቢድ ናይ ኣምር ጌጋ ይፍጽሙ፦ ንስርዓትን ንጭቆናን (domination) የደናግሩዎም። እዚ ምድንጋር ምስ ዝላባዕ ድማ፡ ኩሉ ደረት ከም ዘጠራጥር ይርአ፣ ኩሉ ተዋረድ ብባህሪኡ ስነ-ምግባራዊ ከም ዘይኮነ ይስምዕ፣ ኩሉ ስነ-ስርዓት ከም ጨቋኒ ይቑጸር፣ ኩሉ ትጽቢት ድማ ከም ምግሃስ ውልቃዊ ናጽነት ይትርጎም። እዚ ቋንቋ እዚ ሰብኣዊ ይመስል ይኸውን፣ ግናኸ ነቲ ንሓባራዊ ህይወት ዘድሊ ቅድመ-ኩነታት ብስቕታ የዕንዎ። ሓቂ ግና ዝቐለለን ዝኸበደን እዩ፦ ስርዓት ጸላኢ ናጽነት ኣይኮነን። መብዛሕትኡ ግዜ፡ ንናጽነት ክትህሉ ዝገብር ቅድመ-ኩነት እዩ።

ደቂ ሰባት ኣብ ናይ ህውከት (chaos) ኩነታት ኣይዕምብቡን እዮም። ቆልዑ ኣብቲ ስልጣን፣ ስርዓትን ትጽቢትን ዘይብሉ ኣባይቲ ኣይዓብዩን። ኣብያተ ትምህርቲ መለክዒታት ከም ጨካንነት ምስ ዝርኣዩ ኣይዕምብቡን። ጐደናታት ሕጊ ከም ጽልኢ ምስ ዝትርጎም ኣይዕምብቡን። ትካላት ድማ ደረጃታት ክኽበርን ግዴታታት ክትግበርን ምስ ዘይክእል ኣይዕምብቡን። ኣብዞም ኩሎም ኩነታት፡ እቲ ሓርነት ተባሂሉ ዝጽዋዕ ድሕሪ ሓጺር ግዜ ናብ ዘይምርግጋእ ይቕየር። እቶም ድኹማት ድማ ካብዚ ዘይምርግጋእ ዝያዳ ይጉድኡ፣ ምኽንያቱ ንሳቶም ካብ ዝኾነ ንላዕሊ ኣብ ዝሰርሕ ስርዓት ስለ ዝምርኮሱ።

ቅርጺ ዘይብሉ ናጽነት ናብ ምድንጋር ይወድቕ

ናጽነት ክቡር ዕላማ እዩ፣ ግናኸ ብዙሕ ግዜ ብጌጋ ይርዳእ። ናጽነት ማለት ቀይዲ ዘይምህላው ጥራይ ማለት ኣይኮነን። ንስምዒታቱ ጥራይ ዝግዛእ ሰብ ብዝኾነ ዓሚቕ ትርጉም ናጻ ኣይኮነን። ንሱ ብትምኒት፣ ብፍርሒ፣ ብምዝንባዕ ወይ ብትዕቢት ይግዛእ። ብተመሳሳሊ፡ ነባሪ ቅርጺ ዘይብሉ ሕብረተሰብ ናጻ ዘይኮነስ ተቓላዓይ እዩ። ንገበን፣ ንብልሽውና፣ ንምትላልን ንጭቆና እቶም ዓው ኢሎም ዝዛረቡ ወይ ሓያላት ዝኾኑ ኣካላትን ቀሊል ግዳይ ይኸውን።

በዚ ምኽንያት እዩ ጽቡቕ ስርዓት ካብቲ ብዘይገደብ ዝግበር ጭቆና ክፍለ ዘለዎ። ክልቲኦም ሓደ ኣይኮኑን። ስነ-ስርዓት ዝምህር ወላዲ፣ መለክዒታት ዘኽብር መምህር፣ ሕጊ ዝትግብር ዳኛ፣ ኣገባብ ዝሕሉ ትካል፣ ዜጋዊ ግዴታ ዝጽበ ሃገር—እዚኦም ኩሎም ብባህሪኦም ወጽዓታት ኣይኮኑን። ወጽዓ ዝኾኑ ስልጣን ንምዝማዝ፣ ተሓታትነት ንምስኣን ወይ ካብ ሓባራዊ ረብሓ ምስ ዝርሕቁ ጥራይ እዩ። ስርዓት ሕጋዊ፣ ሚዛናዊን ኣብ ስነ-ምግባር ዝተሰረተን ምስ ዝኸውን ግና፡ ብሓቂ ሓላዊ እዩ። ንሰባት ዝማዕብሉሉ፣ ዝተሓባበሩሉን ንሓድሕዶም ዝተኣማመኑሉን ቅርጺ ይህቦም።

እቲ ኣንጻር ስርዓት ዝኾነ ኣተሓሳስባ ዘለዎ ስምዒታዊ ምስሓብ

ስለምንታይ ደኣ እዮም ዘመናውያን ሕብረተሰባት ንስርዓት ከም ዘጠራጥር ገይሮም ክርእዩ ዝፍተኑ? ብከፊል እቲ ናይ ተቓውሞ ቋንቋ ስነ-ምግባራዊ ክብሪ ስለ ዘለዎ እዩ። ትጽቢታት ኣገደስቲ ክኾኑ ከም ዝኽእሉ ካብ ምእማን ይልቅ፡ ርእስኻ ከም ግዳይ ኩሉ ትጽቢታት ገይርካ ምቕራብ ይቀልል። መለክዒታት ንምምላእ ካብ ምጽዓር ይልቅ፡ ንዓታቶም ጨቆንቲ ኢልካ ምጽዋዕ ይቀልል። ኣብ ውሽጢ ተዋረድ ሓላፍነት ንምስካም ዘድሊ ስነ-ስርዓት ካብ ምምሃር ይልቅ፡ ንተዋረድ ብመሰረቱ ምኹናን ይቀልል።

ኣብዚ ስራሕ እዚ ባህላዊ ድኻም እውን ኣሎ። ጽኑዕ ስርዓት ካብ ሰባት ጽኑዕነት ይሓትት። ሰዓት ምኽባር፣ ርእሰ-ቁጽጽር፣ ክብሪ፣ ስምዒትካ ምግታእን ንኣሰልቸቲ ክኾኑ ዝኽእሉ ኣገባባት ምእዛዝን ይሓትት። ምቾትን ርእሰ-ግልጺነትን ዝለመደ ሕብረተሰብ ነዞም ጠለባት እዚኦም ክጸልኦም ይጅምር። ፍረታት ስርዓት—ድሕንነት፣ ክብርን ቀጻልነትን—ይደሊ፣ ግናኸ ነቶም ነዚኦም ዘውሕሱ ግዴታታት ኣይደልዮምን። ስለዚ ነቶም እዞም ጽቡቕ ነገራት ዝመጹሎም ቅርጽታት የጥቅዕ።

ስልጣነ ስለምንታይ ሕጋዊ ቅርጺ የድልዮ

ስልጣነ ዝተወደበ ስነ-ምግባራዊ ዓወት እዩ። ካብ ውልቃዊ ድሌት ብባህሪኡ ዝመጽእ ኣይኮነን። ክምሃር፣ ክድገም፣ ክከላኸልን ክትግበርን ኣለዎ። እዚ ማለት ኩሉ ግዜ ቅርጽታት፣ ግደታት፣ ስነ-ስርዓታትን ትካላትን ክህልዉ እዮም ማለት እዩ። መምህራንን ተምሃሮን፣ ወለድን ደቅን፣ ዳኛታትን ተከራኸርትን፣ ኣዘዝትን ተዓስከርትን፣ መምህራን ሞያን ተምሃሮ ሞያን፣ ሕግታትን ደረታትን ክህልዉ እዮም። እቲ ሕቶ እዞም ቅርጽታት እዚኦም ኣለዉ ወይ የለዉን ኣይኮነን። እቲ ሕቶ እዞም ቅርጽታት እዚኦም ንዕብየት ደቂ ሰባት ድዮም ተዳልዮም ወይስ ንጭቆና ዝብል እዩ።

ሓደ ባህሊ ነዚ ፍልልይ እዚ ናይ ምግባር ዓቕሚ ምስ ዝስእን፡ ብኣተሓሳስባ ህጻናዊ ይኸውን። ንሓሳብ ስርዓት ባዕሉ ከየጥፍአ፡ ንሕማቕ ቅርጺ ከመይ ጌሩ ከም ዝነቅፍ ስለ ዘይተማህረ፡ ነቲ ኣገዳሲ ዝኾነ ቅርጺ ይነጽጎ። ውጽኢቱ ድማ ዝፍለጥ እዩ፦ መለክዒታት ይወድቁ፣ እምነት ይበላሸው፣ ህዝባዊ ቦታታት ይበላሸው፣ ትካላት ስኒት ይስእኑ፣ ኣብ መወዳእታ ድማ ዜጋታት መሰረቱ ንምፍራስ ድሕሪ ምሕጋዞም፡ ምርግጋእ ንምርካብ ይጭድሩ።

ስርዓት ፍትሓዊ ክኸውን ኣለዎ እምበር ክጠፍእ የብሉን

ንዘይፍትሓዊ ስርዓት ዝወሃብ መልሲ ስርዓት ኣልቦነት ኣይኮነን። እቲ መልሲ ዝሓሸ ስርዓት—ዝያዳ ተሓታትነት ዘለዎ፣ ዝያዳ ሓቀኛ፣ ዝያዳ ሰብኣዊ፣ ዝያዳ ብቑዕ—ምፍጣር እዩ። ጥዑይ ሕብረተሰብ ንስልጣን ኣይላገጸሉን እዩ። ንስልጣን ንምጽራይ ይጽዕር። ንተዋረድ ብባህሪኡ ኣይጸልኦን እዩ። እቶም ኣብ ላዕሊ ዘለዉ ሰባት ነቲ ቦታኦም ዝበቕዑ ስነ-ስርዓት ዘለዎም ምዃኖምን እቲ ምሉእ ቅርጺ ንሓቀኛ ሓባራዊ ረብሓ ዘገልግል ምዃኑን ይሓትት።

እዚ ብፍላይ ነተን ኣብ ትሕቲ ጸቕጢ ኾይነን ትካላት ክሃንጻ ዝፍትና ሃገራት ኣዝዩ ኣገዳሲ እዩ። ብዛዕባ ስርዓት ዝመጽእ ዘመናዊ ምድንጋር ክጻወራ ኣይክእላን እየን። ስነ-ስርዓት ዘለዎም ኣብያተ ትምህርቲ፣ ዝፍለጡ ኣገባባት፣ ንጹሃት መለክዒታት ከምኡ’ውን ብሕጊ ምምሕዳር ማለት ምስ ጭቆና ሓደ ከም ዘይኮነ ዝርድኡ ዜጋታት የድልዩወን። እቲ ብስለት እቲ እንተዘይሃልዩ፡ ህዝባዊ ህይወት ኣብ መንጎ ስምዒትን ኣገዳስነትን ቀጻሊ ባእሲ ይኸውን፣ ኣብ መወዳእታ ድማ እቲ ኣገዳስነት ይስዓር።

ነቲ ግሁድ ዝኾነ ነገር ምዝካር

ኩሉ ከቢድ ናይ ደቂ ሰባት ዓወት ቅርጺ ኣለዎ። ሙዚቃ ቅርጺ የድልዮ። ቋንቋ ሰዋስው የድልዮ። ስፖርት ሕግታት የድልዮ። ትምህርቲ ኣገባብ የድልዮ። ስድራቤት ስልጣን የድልዮ። ሃገርነት ሕጊ የድልዮ። እቲ ሓደ ዓይነት መትከል ኣብ ኩሎም ይዓዪ፦ ናጽነት ብስርዓት ክቕረጽ ከሎ ይዓምቅ እምበር ናብ ህውከት ምስ ዝሕደግ ኣይኮነን።

ዘመናውያን ሕብረተሰባት ነዚ ይርስዕዎ ኣለዉ፣ ምኽንያቱ ንጾር ኣዝዮም ስለ ዝጠራጠሩን ንስነ-ምግባራዊ ህንጸት ድማ ትዕግስቲ ስለ ዝሰኣኑን እዩ። ግናኸ ሓቂ ነቲ ትዕግስቲ ምስኣን ንምሕጓስ ኢላ ኣይትቕየርን እያ። ስርዓት ኣገዳሲ ኮይኑ ይቕጽል ኣሎ። እቲ ናይ ሓቂ ዕማም ካብኡ ምሃድም ዘይኮነስ፡ ንናጻ ደቂ ሰባት ዝበቕዑ ናይ ስርዓት ቅርጽታት ምህናጽ እዩ። እዚ ካብ ዕልወት ዝኸበደ፣ ካብ ተቓውሞ ዝወሓደ ማርቆት ዘለዎ፣ ግናኸ ካብ ኩሉ ንላዕሊ ኣዝዩ ኣገዳሲ እዩ።